Canolfan Owain Glyndwr CentreENGLISH  
 

Cymru Owain Glyndŵr

Sycharth


Yn draddodiadol, mae Sycharth wedi cael ei ddisgrifio ar y cyd â Glyndyfrdwy fel un o ddau brif lys Owain Glyndŵr. Saif ym mro Llansilin ym Mhowys, 0.3km o’r ffin bresennol â Lloegr, ac mae’n heneb gofrestredig.

Cynsail Sycharth yw castell mwnt a beili, sy’n awgrymu bod presenoldeb milwrol Normanaidd yma ar ddechrau’r 12fed ganrif. Crwn yw’r mwnt ac iddo gorun gwastad a rhyw damaid o bant yn y canol. I’r de-orllewin wrth ei odre, ceir beili ar ffurf aren. Hefyd i’r de-orllewin saif Bryn Derw, ffermdy sydd o bosibl yn cynnwys rhywfaint o adeiladwaith o’r ddeunawfed ganrif. I’r gorllewin llifa afon Cynllaith heibio i’r safle. Mae patrymau dulliau cefnen a rhych o drin y tir i’w gweld yn y caeau cyfagos. Mae Sycharth yn destun molawd gan Iolo Goch a gyfansoddwyd cyn dechrau’r gwrthryfel.

"Llys Barwn, lle balch… tŷ pren ar ben bryn glas… saif ar bedwar piler hynod ac ar ben pob piler pren praff lawr sydd wedi’i lunio’n arbennig… To teils ar bob tŷ… a simnai sydd ddim yn magu mwg… Naw neuadd gyfesur gyflun a naw wardrob ym mhob un …”

Disgrifia’r Tywysog Hal (y darpar frenin Harri V) sut y cyrhaeddodd ‘Saghern’ â’i luoedd a chael hyd i adeilad nobl a chadarn (bien edifie) cyn iddo fynd ati i losgi’r cyfan yn ulw ynghyd â ‘sawl tŷ arall gerllaw o eiddo i denantiaid [Glyndŵr]” (einz nous fismes ardre toute la place, et plusieurs autres maisons la entour de ses tenantz). Roedd safonau crefftwriaeth Sycharth yn amlwg wedi creu argraff ar y Tywysog Hal ac yntau wedi hen arfer â gweld adeiladau cadarn a chelfydd, ac mae’r disgrifiad hwn o’r llosgi’n awgrymu mai cyfadeilad eithaf helaeth oedd dan sylw a oedd yn cynnwys nifer o anheddau wrth law a oedd yn ddibynnol ar y prif lys.

Taith hawdd yw hi yn y car i Sycharth o Lyndyfrdwy, ei chwaer safle, a saif ychydig i’r de o bentref Hanmer. Gellir gweld y safle mwnt a beili sylweddol hwn o’r B4580 sy’n arwain o Lansilin ac mae rhywun wir yn gallu ei werthfawrogi o’r fangre hon. Nid yw’n daith bell o Groesoswallt na’r Trallwng na phriffordd y ffin, yr A483.

Y mwnt yn Sycharth
Image © Copyright Jeremy Bolwell and licensed for reuse under this Creative Commons Licence

Er mai cloddwaith yn unig sy’n weddill, mae’r olion hyn yn drawiadol a chyda pheth cymorth, mae modd eu dehongli a’u deall yn fras. Oherwydd ei leoliad gwledig anghysbell mae naws arbennig yn Sycharth ac mae cywydd Iolo Goch yn mynd ymhell i ddod â’r safle a’r wlad o’i chwmpas yn fyw.

Mae sawl llwybr troed yn arwain at y safle, ac mae’r rhain yn cynnig cyfleoedd cerdded, er yn ddigon hawdd y gellir cael mynediad o’r ffordd gerllaw. Golyga’r trefniadau mynediad agored presennol y caiff ymwelwyr rwydd hynt i grwydro ar draws y safle.


logo CADW a LlCC
Noddwyr y Ganolfan gan CADW a Llywodraeth Cynulliad Cymru